پاسخ ضعیف تخمدانی (Poor Ovarian Response) به شرایطی گفته میشود که تخمدانها در طی درمان تحریک تخمدان، پاسخ مورد انتظار را به داروهای تحریککننده نشان نمیدهند و تعداد فولیکولها و تخمکهای حاصل از درمان کمتر از حد انتظار است.
در درمانهای کمکباروری مانند IVF و ICSI، معمولاً از داروهای هورمونی برای تحریک تخمدانها و رشد همزمان چند فولیکول استفاده میشود. در برخی زنان، با وجود دریافت دارو، تعداد محدودی فولیکول رشد میکند و در نهایت تعداد تخمکهای بهدستآمده کم است. به این وضعیت پاسخ ضعیف تخمدان به تحریک گفته میشود.
پاسخ تخمدان به تحریک میتواند تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار داشته باشد و ارزیابی آن باید بر اساس سن، ذخیره تخمدانی، سابقه درمان و شرایط فردی انجام شود.
♦ آیا پاسخ ضعیف تخمدانی همان ذخیره تخمدانی پایین است؟
خیر. این دو مفهوم به یکدیگر مرتبط هستند اما یکسان نیستند.
ذخیره تخمدانی به تعداد تقریبی تخمکهای باقیمانده در تخمدان و برخی ویژگیهای مرتبط با ظرفیت تخمدان اشاره دارد. آزمایشهایی مانند AMH و شمارش فولیکولهای آنترال (AFC) میتوانند در ارزیابی ذخیره تخمدانی مورد استفاده قرار گیرند.
اما پاسخ تخمدانی به واکنش تخمدان در برابر تحریک دارویی در یک سیکل درمانی مربوط است.
بنابراین ممکن است فردی ذخیره تخمدانی کاهشیافته داشته باشد اما در یک سیکل درمانی پاسخ قابل قبولی نشان دهد، یا در برخی شرایط، پاسخ تخمدان کمتر از انتظار باشد.
♦ علل پاسخ ضعیف تخمدانی چیست؟
عوامل مختلفی میتوانند در کاهش پاسخ تخمدان به تحریک نقش داشته باشند. مهمترین آنها عبارتاند از:
سن
سن یکی از مهمترین عوامل مرتبط با عملکرد تخمدان است. با افزایش سن، علاوه بر کاهش تدریجی ذخیره تخمدانی، کیفیت تخمکها نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. به همین دلیل، در زنان با سن بالاتر ممکن است تعداد تخمکهای قابل بازیابی کمتر باشد و احتمال ایجاد جنین با کیفیت مناسب نیز کاهش پیدا کند.
کاهش ذخیره تخمدانی
کاهش ذخیره تخمدانی میتواند با تعداد کمتر فولیکولهای قابل تحریک همراه باشد و در برخی زنان به پاسخ ضعیف به داروهای تحریک تخمدان منجر شود.
سابقه جراحی تخمدان
برخی جراحیهای تخمدان، بهویژه در شرایطی مانند اندومتریوز یا وجود کیستهای تخمدانی، ممکن است بر بافت تخمدان و ذخیره تخمدانی اثر بگذارند.
شیمیدرمانی یا برخی درمانهای پزشکی
برخی درمانهای سرطان و داروهای خاص میتوانند عملکرد تخمدان را تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل، در افرادی که در معرض چنین درمانهایی قرار دارند، حفظ باروری پیش از شروع درمان اهمیت ویژهای پیدا میکند.
عوامل فردی و درمانی
نوع پروتکل تحریک تخمدان، دوز و نحوه مصرف داروها، زمانبندی درمان و برخی ویژگیهای فردی نیز میتوانند در میزان پاسخ تخمدان نقش داشته باشند.
با این حال، در بسیاری از موارد نمیتوان یک علت واحد را برای پاسخ ضعیف تخمدانی مشخص کرد.
♦ پاسخ ضعیف تخمدانی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص بر اساس مجموعهای از اطلاعات انجام میشود و یک آزمایش منفرد بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست.
پزشک معمولاً موارد زیر را در نظر میگیرد:
• سن فرد • سابقه درمانهای ناباروری • تعداد تخمکهای بهدستآمده در سیکلهای قبلی • سطح AMH • شمارش فولیکولهای آنترال (AFC) • سطح برخی هورمونها در صورت نیاز • پاسخ تخمدان به داروهای تحریک در طول سیکل • تعداد فولیکولهای در حال رشد در سونوگرافی
بنابراین، AMH پایین بهتنهایی به معنی پاسخ ضعیف تخمدانی نیست و تفسیر آن باید در کنار سایر اطلاعات بالینی انجام شود.
♦AMH پایین و پاسخ ضعیف تخمدانی چه ارتباطی دارند؟
هورمون AMH (Anti-Müllerian Hormone) یکی از شاخصهایی است که برای ارزیابی ذخیره تخمدانی مورد استفاده قرار میگیرد. AMH پایین میتواند نشاندهنده کاهش ذخیره تخمدانی باشد و ممکن است با پاسخ کمتر تخمدان به تحریک همراه باشد؛ اما نمیتوان تنها بر اساس نتیجه AMH پیشبینی کرد که یک زن در سیکل IVF دقیقاً چند تخمک خواهد داشت.
به همین دلیل، پزشک نتیجه AMH را در کنار سن، AFC، سابقه پزشکی و سابقه پاسخ به درمانهای قبلی تفسیر میکند.
♦ آیا پاسخ ضعیف تخمدانی به معنی یائسگی است؟
خیر. پاسخ ضعیف تخمدان به تحریک با یائسگی یکسان نیست. در یائسگی، عملکرد تخمدان و تخمکگذاری به شکل مشخصی متوقف میشود، در حالی که در پاسخ ضعیف تخمدانی ممکن است تخمدان همچنان فعال باشد اما در یک سیکل تحریک، تعداد فولیکولها یا تخمکهای بهدستآمده کمتر از انتظار باشد. بنابراین، نتیجه یک سیکل IVF یا یک آزمایش بهتنهایی برای تشخیص یائسگی کافی نیست.
♦ پاسخ ضعیف تخمدانی چه تأثیری بر IVF دارد؟
هدف از تحریک تخمدان در IVF، رشد چندین فولیکول و بهدستآوردن تعداد مناسبی تخمک است. وقتی تعداد تخمکهای بهدستآمده کم باشد، تعداد جنینهای قابل تشکیل نیز ممکن است کاهش پیدا کند. در نتیجه، پاسخ ضعیف تخمدانی میتواند بر برخی مراحل درمان تأثیر بگذارد، از جمله:
• تعداد تخمکهای قابل برداشت • تعداد تخمکهای بالغ • تعداد جنینهای تشکیلشده • احتمال داشتن جنین مناسب برای انتقال یا انجماد
با این حال، تعداد کم تخمک به معنی غیرممکن بودن بارداری نیست. حتی یک تخمک مناسب نیز میتواند در صورت لقاح موفق و تشکیل جنین مناسب، در نهایت به بارداری منجر شود.
♦ آیا پاسخ ضعیف تخمدانی قابل درمان است؟
پاسخ ضعیف تخمدانی معمولاً به معنای وجود یک بیماری واحد با یک درمان مشخص نیست. رویکرد درمانی به علت احتمالی، سن، ذخیره تخمدانی و سابقه درمان فرد بستگی دارد.
پزشک ممکن است بر اساس شرایط بیمار:
• پروتکل تحریک تخمدان را تغییر دهد. • نوع یا دوز داروهای تحریک تخمدان را تنظیم کند. • زمان شروع و نحوه پایش فولیکولها را تغییر دهد. • در صورت مناسب بودن شرایط، روش دیگری برای تحریک تخمدان را انتخاب کند. • در برخی بیماران، تعداد سیکلهای درمانی و نحوه جمعآوری تخمکها را مورد بررسی قرار دهد.
هیچ پروتکل واحدی برای تمام زنان مبتلا به پاسخ ضعیف تخمدانی وجود ندارد و انتخاب روش درمان باید فردمحور باشد.
♦ آیا با پاسخ ضعیف تخمدانی میتوان IVF انجام داد؟
بله. پاسخ ضعیف تخمدانی بهتنهایی به معنی غیرممکن بودن IVF نیست.
حتی در شرایطی که تعداد تخمکهای بهدستآمده کم باشد، ممکن است لقاح، تشکیل جنین و انتقال جنین امکانپذیر باشد. تصمیم درباره ادامه درمان به شرایط فرد، سن، کیفیت تخمک و اسپرم، سابقه درمان و سایر عوامل مرتبط بستگی دارد.
در برخی زنان، پزشک ممکن است درباره استفاده از روشهای مختلف تحریک تخمدان یا تکرار سیکل درمانی با هدف جمعآوری تخمک بیشتر تصمیمگیری کند.
♦ آیا پاسخ ضعیف تخمدانی به معنی کیفیت پایین تخمک است؟
لزوماً نه.
تعداد تخمک و کیفیت تخمک دو موضوع متفاوت هستند. پاسخ ضعیف تخمدانی بیشتر به تعداد فولیکولها و تخمکهایی مربوط است که در پاسخ به تحریک به دست میآیند؛ در حالی که کیفیت تخمک تحت تأثیر عوامل مختلف، بهویژه سن، قرار دارد.
بنابراین، کم بودن تعداد تخمک بهتنهایی نمیتواند کیفیت آنها را مشخص کند.
♦ آیا امکان بارداری طبیعی با ذخیره تخمدانی پایین وجود دارد؟
کاهش ذخیره تخمدانی الزاماً به معنی ناتوانی در بارداری طبیعی نیست. ذخیره تخمدانی بیشتر درباره تعداد تقریبی تخمکهای باقیمانده و پاسخ احتمالی تخمدان به تحریک اطلاعات میدهد و بهتنهایی احتمال بارداری طبیعی را مشخص نمیکند.
سن، تخمکگذاری، وضعیت لولههای رحمی، کیفیت اسپرم و سایر عوامل باروری نیز در احتمال بارداری نقش دارند.
♦ چه زمانی مراجعه به متخصص ناباروری توصیه میشود؟
اگر در بررسیهای اولیه، AMH پایین، تعداد کم فولیکولهای آنترال، سابقه پاسخ ضعیف به تحریک تخمدان یا تعداد کم تخمک در سیکل IVF گزارش شده است، ارزیابی توسط متخصص ناباروری میتواند به انتخاب مسیر مناسب درمان کمک کند.
همچنین در زنان با سن بالاتر یا افرادی که سابقه جراحی تخمدان، شیمیدرمانی یا درمانهای مؤثر بر عملکرد تخمدان دارند، بررسی زودتر وضعیت ذخیره تخمدانی و باروری اهمیت بیشتری دارد.