سندرم تخمدان پلیکیستیک Polycystic Ovary Syndrome یا PCOS که در اصطلاح عامیانه به آن (تنبلی تخمدان) نیز گفته میشود، یکی از شایعترین اختلالات هورمونی در زنان در سنین باروری است. این اختلال میتواند بر نظم قاعدگی، کیفیت تخمکگذاری و توانایی باروری اثر بگذارد.
♦ سندرم تخمدان پلیکیستیک چیست؟
سندرم تخمدان پلیکیستیک یک اختلال هورمونی و متابولیک است که باعث بههمخوردن تعادل هورمونها میشود. افزایش ترشح هورمونهای آندروژن (هورمونهای مردانه) مانع از رشد طبیعی و آزاد شدن منظم تخمکها میگردد. در سونوگرافی، این فولیکولهای نابالغ شبیه به کیستهای ریز متعددی دیده میشوند، اما در واقع اینها کیست واقعی نیستند، بلکه فولیکولهای متوقفشده در مسیر بلوغ هستند.
♦ علائم تنبلی تخمدان و PCOS
علائم این سندرم در هر فرد شدت و نمود متفاوتی دارد، اما مهمترین نشانههای آن شامل موارد زیر است:
♦ نامنظمی قاعدگی: فواصل طولانی بین پریودها، لکهبینی نامنظم یا قطع قاعدگی (آمنوره).
♦ اختلال در تخمکگذاری: تخمکگذاری نامنظم یا عدم آزادسازی تخمک که عامل اصلی تأخیر در بارداری است.
♦ رشد موهای زائد (هیرسوتیسم): افزایش موهای ضخیم در صورت، چانه، قفسه سینه یا شکم.
♦ مشکلات پوستی: آکنه شدید، چرب شدن پوست و ریزش مو با الگوی زنانه/مردانه.
♦ افزایش وزن ناخواسته: تجمع چربی در ناحیه شکم و دشواری در کاهش وزن.
♦ مقاومت به انسولین: کاهش پاسخ سلولها به انسولین که خطر اختلالات متابولیک و دیابت را افزایش میدهد.
♦ علت بروز سندرم تخمدان پلیکیستیک چیست؟
اگرچه علت قطعی این بیماری ناشناخته است، اما بررسیها نشان میدهد سه عامل اصلی در بروز آن نقش دارند:
♦ مقاومت به انسولین: وقتی سلولها به انسولین پاسخ ندهند، سطح هورمون انسولین در خون بالا رفته و تخمدانها را برای تولید آندروژن بیشتر تحریک میکند.
♦ بههمخوردن تعادل هورمونی: افزایش LH و آندروژنها روند رشد طبیعی فولیکول را مختل میسازد.
♦ عوامل و وراثت ژنتیکی: سابقه ابتلای مادر یا خواهر به تنبلی تخمدان، شانس ابتلا را بالا میبرد.
♦ روشهای تشخیص تخمدان پلیکیستیک
بر اساس گایدلاینهای بالینی معتبر، تشخیص قطعی در بزرگسالان بر پایه وجود حداقل دو معیار از سه معیار زیر(پس از رد سایر بیماریها) صورت میگیرد:
♦ اختلال یا توقف تخمکگذاری (نامنظمی قاعدگی).
♦ افزایش سطح آندروژن در آزمایش خون یا بروز علائم بالینی آن (موهای زائد و جوش).
♦ مشاهده نمای پلیکیستیک در سونوگرافی تخمدان، یا افزایش شاخص زمایش هورمون AMH بهعنوان معیار جایگزین ارزیابی تخمدان.
سونوگرافی بهتنهایی ملاک تشخیص نیست؛ همچنین در دختران نوجوان، معیارهای تشخیصی متفاوت بوده و نباید بدون بررسیهای دقیق هورمونی برچسب تنبلی تخمدان به آنها زده شود.
♦ آیا تخمدان پلیکیستیک باعث ناباروری قطعی میشود؟
خیر. تنبلی تخمدان شانس بارداری طبیعی در هر سیکل را به دلیل عدم تخمکگذاری منظم کاهش میدهد، اما باعث عقیمی دائم نمیشود. بسیاری از خانمها با اصلاح سبک زندگی یا درمانهای خط اول دارویی بهراحتی باردار میشوند. تنها در صورت عدم پاسخ به درمانهای ابتدایی، به روشهای کمکباروری پیشرفته نیاز خواهد بود.
♦ آیا مصرف متفورمین برای همه افراد مبتلا به تخمدان پلیکیستیک ضروری است؟
خیر؛ متفورمین معمولاً برای بیمارانی تجویز میشود که شواهدی از مقاومت به انسولین، اختلال تحمل گلوکز، یا اضافه وزن دارند و به بازگشت تخمکگذاری کمک میکند.
♦ آیا بیماری PCOS درمان قطعی دارد؟
این سندروم یک وضعیت ژنتیکی-متابولیک است که درمان قطعی و یکباره ندارد، اما علائم و عوارض آن از جمله ناباروری بهطور کامل قابل کنترل و مدیریت هستند.
♦ بهترین زمان مراجعه به پزشک برای بارداری با وجود PCOS چه موقع است؟
اگر پریودهای نامنظم دارید، توصیه میشود بدون معطلی و پیش از گذشت یک سال انتظار، جهت بررسی وضعیت تخمکگذاری به فلوشیپ نازایی مراجعه کنید.